Врвот на ледениот брег

Замисли санта мраз. Она што го гледаш над површината на водата е само мал дел. Повеќето од него лежи долу, невидливо, тивко — и носи сè што се случува горе.

Однесувањето е токму тоа: врвот на ледениот брег. Плачење, бегање, врескање, смрзнување, удирање, ненадејна тишина — сето тоа го гледаме. Тоа е гласно, видливо, понекогаш огромно. И токму поради тоа што е толку видливо, ние го фокусираме речиси целото внимание на него.

Но, видливото никогаш не е целата приказна. Под површината се крие она што на прво место го поттикнало однесувањето: потреба што не била задоволена во тој момент. Дразба – односно сетилен впечаток како бучава, светлина или неочекуван допир – што стана премногу. Барање што детето во тој момент не можело да го исполни. Или многу често: немање зборови за нешто што е големо и преплавува внатре.

Тоа е срцето на целиот овој курс, и јас ќе ти кажам уште од самиот почеток: Однесувањето е комуникација. Ниту едно дете не се однесува тешко „таман така“. Однесувањето е секогаш порака — дури и кога на почетокот не го разбираме.

Она што го гледаме, а што се крие под него

Во мојата работа, често гледам како родителите се фокусираат на она што се случува горе. И тоа е сосема разбирливо — видливото е она што нè преплавува и понекогаш нè доведува до крајните граници. А сепак помага да застанеме за момент и да се запрашаме: што е всушност однесувањето и која е пораката под него?

Неколку примери за тоа како би можело да изгледа. Овие деца не постојат како конкретна личност — тоа се слики во кои многу семејства се препознаваат:

Што гледаш: Кога излегува од игралиштето, детето се фрла на подот и вреска. Можна порака под однесувањето: „Бев среде игра. Ненадејната промена беше премногу и немав време внатрешно да се подготвам.“
Што гледаш: Во продавница детето ги покрива ушите и сака само да излезе надвор. Можна порака под однесувањето: „Светлото трепка, касата пишти, а мирисот е силен – телото ми е преполно, не можам повеќе.“
Што гледаш: По домашната задача, детето фрла сè од масата и вели „Јас сум глупав“. Можна порака под однесувањето: „Сакам да го правам ова, но не можам, а тој јаз меѓу желбата и можноста е толку болен што не можам да го покажам тоа на друг начин“.

Дали забележуваш нешто? Во ниту еден од овие случаи детето не сака да нè налути. Во секој случај постои вистинска, разбирлива потреба под однесувањето — и однесувањето е единствениот начин на кој детето нашло да го покаже во тоа време.

„Зошто го прави тоа?“ е погрешното прво прашање

Кога некое однесување ќе нè изненади или преплави, речиси автоматски доаѓа едно прашање: „Зошто го прави тоа?“

Тоа прашање е разбирливо — но лесно може да нè заведе. Затоа што „Зошто?“ звучи како љубопитност, но често значи нешто друго. Често крие тивко „Зошто ми го прави ова?“ или „Зошто не може едноставно да се однесува правилно?“. Тоа прашање бара виновник или грешка што треба да се искорени. И претпоставува дека детето направило свесен избор.

Најчесто не е така. Преоптоварен нервен систем не донесува одлука. Детето кое нема зборови за својата болка не избира меѓу „да остане смирено“ и „да избувне“. Тој го прави единственото нешто што може во тој момент.

Затоа предлагам друго прво прашање. Не „Зошто го прави тоа?“, туку:

„Што се обидува да ми каже во овој момент?“

Тоа прашање менува сè. Не те прави судија, туку преведувач. Поаѓа од фактот дека пораката постои — и дека твојата задача е да ја разбереш пораката, а не да го казнуваш однесувањето. И на патот, го симнува притисокот од тебе: веќе не мораш веднаш да го „направиш тоа“. Прво треба да разбереш.

Од исправка до разбирање

Знам дека е полесно да се каже отколку да се направи. Кога детето вреска или клоца, сакаш само да престане, а не да откриеш што ти кажува. Човечки е. А сепак те повикувам малку да го смениш аголот.

Сè додека сакаме да го поправиме однесувањето пред сè, работиме на врвот на ледениот брег. Се обидуваме да го потиснеме видливото — и сме изненадени што постојано се враќа. Се враќа затоа што она што се крие под површината сè уште е таму. Потребата не се виде, па продолжува да се појавува.

Кога, од друга страна, ќе почнеме да разбираме, се случува нешто друго. Работиме под површината. Веќе не прашуваме само „Како може ова да престане?“, туку „Што му треба на детето за да не мора воопшто да го кажува вака?“. Тоа не значи дека се е наеднаш дозволено – границите и безбедноста остануваат важни. Тоа значи дека границата ја поставуваме со разбирање наместо со казна. Тоа им помага на многу семејства да сфатат дека разбирањето и водството не се спротивни. Детето најлесно го следи оној со кого се чувствува разбрано.

И нешто друго ми е важно: не се работи за тоа некој да направи нешто „погрешно“. Речиси сите научивме да реагираме на однесувањето со тоа што ќе го именуваме и ќе го поправиме. Не е грешка, едноставно е она што ни го покажаа. Оваа лекција само те поканува да додадеш уште еден слој: прво прочитај, а потоа дејствувај. Толку многу работи често пристигнуваат помирно и поцврсто — и кај твоето дете и кај тебе.

Првиот чекор е набљудување

Денеска не мора да менуваш ништо во твоето однесување. Првиот чекор е многу помал и многу понежен: само погледни повнимателно.

Пред да размислиме што да правиме поинаку, вежбаме општо да го читаме сигналот. Гледаме: што беше непосредно пред однесувањето? Која дразба или кое барање беше присутно? Што може да му треба на детето? Често половина од одговорот веќе лежи во тоа внимателно набљудување. И често ситуацијата е опуштена само затоа што детето чувствува: „Некој се обидува да ме разбере, а не да ме промени“.

Токму тоа го добиваш на крајот од оваа лекција — „Мојот набљудувачки поглед“. Избираш една единствена ситуација од последните денови и ја гледаш низ нови очила. Без проценка, без да бараш решение. Само читање.

Мост до лекција 2

Во оваа прва лекција, ја поставивме основата: однесувањето е сигнал, а не проблем што мора да исчезне. Подобро прво прашање е „Што моето дете сака да ми каже?“.

Во лекција 2 нурнуваме подлабоко под површината на водата. Ќе погледнеме подетално што всушност може да лежи таму — најчестите потреби и предизвикувачи зад однесувањето што ни е тешко да го разбереме. Ќе добиеш еден вид мапа со која ќе можеш уште посигурно да ги читаш сигналите на твоето дете.

За денес доволна е една реченица да ја понесеш со себе:

Моето дете не е „тешко“. Има нешто важно да се каже — а јас само учам да слушам.